EXPRESSIONISME  

in de schilderkunst / in de film / in de muziek

Inleiding

De term expressionisme had net als impressionisme aanvankelijk betrekking op de schilderkunst. Waar het impressionisme streefde naar   de weergave van de objecten zoals zij op een bepaald moment door de toeschouwer worden waargenomen, werd in het expressionisme uitdrukking gegeven aan het innerlijk leven. Het thema van het expressionisme was de mens in de moderne wereld zoals beschreven door de vroeg-twintigste-eeuwse psychologie:geisoleerd, hulpeloos in de greep van de krachten die hij niet begrijpt, ten prooi aan innerlijke conflicten, spanningen, angsten en alle elementaire, irrationele driften van het onbewuste, rebellerend tegen de gevestigde orde en de geldende normen. Een intense wanhoop en revolutionaire uitingsvormen zijn daarom kenmerkend voor het expressionisme. Muziek van uitersten, contrasten en vaak aan het waanzinnige grenzende hartstocht.

Expressionisme in de schilderkunst: Edvard Munch

   

De schreeuw/Puberteit van Edvard Munch

Expressionisme in de film: Robert Wiene's 'Das Cabinett des Dr. Caligari' (1919)

Robert Wiene's 'Das Cabinett des Dr. Caligari' wordt algemeen beschouwd als het eerste complete voorbeeld van expressionisme in de film. Sinds 1903 was deze stroming al bekend bij andere kunstvormen. 

Als reactie op het impressionisme gold als een der hoofddoelen de uiterlijke representatie van de menselijke innerlijke wereld, in het bijzonder de elementaire emoties van angst, liefde, haat en onzekerheid. 

[ Lees verder......]

Expressionisme in de muziek: Arnold  Schönberg (1874 – 1951)  

Schönberg zet zich af tegen tegen een burgermaatschappij die zich tevreden stelt met oppervlakkigheid en dubbele moraal, tegen aanpassing en bevallige schijn. Hij staat voor de provocerende waarheid, heldere gevoeligheid met alle hinderlijke gevolgen van dien.………daarom is de muziek:

  • niet bedoeld om prettig in het gehoor te liggen

  • wel bedoeld om zo indringend mogelijk uitdrukking te geven aan gevoelens

  • er is meer sprake van spreken dan van zingen 

Erwartung, een 'Monodrama' voor zangstem en orkest is een schoolvoorbeeld van expressionisme. Het libretto is een soort droom. De naamloze vrouw van het drama zoekt haar geliefde en treft hem dood in het woud aan. Zij moet hem uit haar bewustzijn verdringen. Het verleden ligt aan flarden en deze geheugenflarden worden tot een psychisch verward heden ineengeschoven: de gevolgen van verdringing zoals ze door Freud werden beschreven

De Nederlandse Opera (live recording). Conductor: Oliver Knussen, stage director: Pierre Audi, concept: Iannis Kounellis

(Amsterdam 2005).

Score available at www.universaledition.com.

 

De koortsachtig wisselende emotionele gesteldheden van de vrouw worden door Schönberg minutieus muzikaal weergegeven. Luister naar de twee fragmenten. Met name de heftigheid in het tweede fragment is opvallend.

Erwartung Luisterfragment 1 (Mp3 kort)

Erwartung Luisterfragment 2 (Mp3 kort)

Erwartung Luisterfragment 3 (Mp3) Hier hinein?.......Man sieht den Weg nicht......

Erwartung Luisterfragment 4 (Mp3) Da kommt ein Licht! Ach, nur den Mond.......

  • De afgebroken zinsneden en kreten in de tekst worden gemuzikaliseerd door melodische afsplitsingen en vertakkingen, snelle veranderingen van richting en een voortdurende wisseling van motieven, waardoor de luisteraar nauwelijks een kans op identificatie geboden wordt. 
  • De muziek wisselt veelvuldig van maat en tempo, springt van hoog naar laag en omgekeerd, lijkt onophoudelijk van textuur en dichtheid te veranderen en verkeert ritmisch en dynamisch in niet aflatende beweging: opvlammend en wegstervend, geëxalteerd en gedeprimeerd, wild gebarend en verstarrend. 
  • De dissonanties in de muziek staan daarbij voor de dissociatie van het personage.

Atonale muziek van Schönberg  

In de eerste tien jaren van de twintigste eeuw begon in Oostenrijk de opstand tegen de muziek van de laat-Romantiek. In Wenen werkte Anton Schönberg en zijn leerlingen Anton Webern en Alban Berg aan de meest radicale omwenteling in de muziek. Ze vonden dat het eeuwenoude toonsysteem, waarin sommige tonen altijd belangrijker zijn dan anderen, zijn tijd had gehad en dat er een nieuw systeem moest komen, waarin alle tonen even belangrijk waren. Die muziek werd atonaal genoemd, omdat je er geen vaste toonaard meer in kon horen, en ook verdween daarmee het begrip “mooie” en “lelijke” samenklanken: consonanten en dissonanten. 

De mensen in Schönbergs tijd verklaarden hem voor krankzinnig en nog steeds hebben veel muziekliefhebbers moeite met de atonale muziek. Je zou er eigenlijk een paar nieuwe oren voor op moeten kunnen zetten, die niet zijn vastgeroest in het luisteren naar al die eeuwen tonale muziek. Maar veel luisteren met je gewone oren helpt ook heel goed.  

De Seriële muziek van Schönberg noemt men ook wel “twaalftoonsmuziek” of “dodecafonie” De theoretische essentie van deze muziek luidt als volgt: 
  • Elke compositie is gebaseerd op een 'reeks', een 'serie', (vandaar de naam 'seriële muziek'), een bepaald patroon van intervallen (=toonafstanden), waarbij alle twaalf halve tonen van het octaaf worden gebruikt in een door de componist bepaalde volgorde. 
  • Alle tonen zijn gelijkwaardig (zie hierboven bij atonaal). 
  • De tonen mogen na elkaar klinken, maar ook gelijktijdig. Het ritme is geheel vrij, maar elke toon mag pas weer aan bod komen als de hele reeks is afgewerkt. In de praktijk werd hier natuurlijk regelmatig van afgeweken. Componeren is immers niet zoiets als postzegels verzamelen.

De originele reeks en de variaties  

  De originele reeks en de variaties ( Luister en volg mee met het juiste notenvoorbeeld)

de twaalf tonen, in een volgorde zoals die door de componist is bedacht

intervallen (=toonsafstanden) naar boven, worden nu intervallen naar beneden, en omgekeerd: zie eerste twee tonen: f - d  wordt f  -  as.

De reeks wordt van achter naar voren gespeeld

De omkering  wordt nu van achter naar voren gespeeld 

De hele omkering is nu een toon hoger gezet.

Het is niet eenvoudig je voor te stellen dat Schönberg en zijn leerlingen echt met hun hart muziek maakten. Het lijkt allemaal erg mathematisch. Zeg maar gepruts met nootjes en ook erg kunstmatig. Toch is dat niet zo.

Schönberg geloofde echt in zijn manier van werken en tegenwoordig hoor je regelmatig artiesten van naam zijn muziek hartstochtelijk uitvoeren. Geen recensie die dan een dergelijke uitvoering 'gekunsteld' noemt. Integendeel. 

  Anton Webern "Kinderstukje"

Luister maar eens naar het 'Kinderstukje' van een leerling van Schönberg: Anton Webern. Deze was nog strenger in de leer dan zijn meester. Dit kinderstukje is gemaakt naar een door hemzelf bedachte reeks. Echter, de variaties in ritme, klankkleur en dynamiek maken er boeiende muziek van. Vergelijk dit stukje eens met de expressie van Erwartung!

01/30/2010

Samenstelling bronmateriaal ten behoeve van het nieuwe vak ckv-2 uit het profiel cultuur en maatschappij voor havo en atheneum.  Meewerken aan deze site? Opsturen via e-mail is voldoende. Samenstelling oa Tejo Wouters /Mp-3 fragmenten en stem Kees Zonneveld

Is er zonder uw toestemming en zonder bronvermelding gebruik gemaakt van uw teksten? Onze verontschuldigingen hierover. Laat het ons weten en wij geven een juiste bronvermelding of halen het materiaal van internet. Een financiele vergoeding kunnen wij niet geven.